Pandan mond lan ap konsidere migrasyon kòm yon « kriz », Kanada ap eseye repare motè a pandan avyon an toujou nan vòl. Refòm sistèm azil la ki prezante anba non Lwa C-12, pa reprezante yon senp ajisteman teknik. Se yon chwa sosyete. Epi nan mitan chwa sa a, gen vizaj, gen istwa, gen lavi: pami yo, gen anpil sitwayen ayisyen k ap frape nan pòt la, ap tann yon repons ki ka chanje tout destinasyon yo.
Chif yo pale: Yon sistèm ki soufri
Kanada te resevwa 171,000 demann azil an 2024. Pandanstan, 249,000 dosye bloke nan antichanm sistèm lan. Daprè done Immigration, Refugees and Citizenship Canada (IRCC), reta sa yo pa lye ak yon senp estatistik. Men pito, moun k ap viv nan yon limbo ant espwa ak dezespwa, pandan plizyè ane. Refòm ki anvizaje yo atravè Lwa C-12 la pwopoze twa gwo aksyon:
- Vites: Trete dosye yo pi rapidman pou diminye tan ki kraze moun moralman.
- Filtraj: Rejte pi vit demann ki pa fonde, pou konsantre resous yo sou ka ki merite atansyon.
- Fleksibilite: Bay administratè yo plis zouti pou jere gwo vag demann san sistèm nan pa kraze. Men aksyon sa yo pa san enpak. Paske, lè w mete akselerasyon sou yon pwosesis ki deja konplike, risk la pa sèlman fè erè. Li se pito bliye oubyen inyore ke dèyè chak nimewo, gen yon moun k ap kouri pou sove lavi l.
Ayiti Pa yon « ka migratwa », men yon ijans imanitè
Lè nou gade nasyonalite ki prezante plis demann azil nan Kanada, Ayiti parèt souvan nan tèt lis la. Poukisa? Paske peyi a pa senpleman « difisil », men tou, li se yon sistèm ki nan yon efondreman total. Nan premye mwa 2025 yo, plis pase 5,455 Ayisyen te chèche refij nan Kanada. Yon vag ki reflete non pa yon chwa, men pito yon nesesite pou siviv. Dapre UNHCR, Ayiti kounye a konbine twa kriz ki marye youn ak lòt: vyolans gang ki kontwole katye antye, enstabilite politik ki anpeche tout gouvènans, ak sèvis piblik ki sispann fonksyone. Lè lopital, lekòl, ak sistèm jidisyè pa la ankò, egzil la pa yon opsyon, se yon refleks pou siviv.
Se poutèt sa, lè Kanada ap pale de « efikasite », pou Ayisyen yo, sa pa reprezante yon deba administratif. Se yon kesyon lavi oswa lanmò.
Azil: Yon dwa, pa yon favè
Se Komisyon Imigrasyon ak Refijye Kanada (IRB/CISR) ki pran desizyon yo, yon kò endepandan. Men estatistik yo montre yon reyalite ki fè reflechi: Nan nivo apèl, sèlman 28% demann yo aksepte. Sa vle di: 7 sou 10 moun ki fè apèl wè pòt la fèmen devan yo. Poukisa yon to si ba? Plizyè faktè ka lakoz sa a. Premyèman, kalite prèv ki prezante yo, dezyèman, aksè ak avoka epi finalman, konpreyansyon kiltirèl.
Mete sou sa a, gen anpil varyasyon tou nan fason diferan jij entèprete menm sitiyasyon an. Sa soulve yon kesyon fondamantal: Èske yon sistèm ki rejte majorite moun ki soti nan yon peyi k ap viv yon gwo kriz ap fè travay li byen? Oswa li ap vin tounen yon baryè ki pwoteje plis fwontyè pase moun?
Dilem Kanada: Efikasite kont konsyans
Kanada siyen Konvansyon Jenèv 1951 an. Kidonk, li angaje l sou prensip non-refoulman an. Sa ki entèdi l pou l pa janm retounen yon moun kote li riske pèsekisyon, tòti, oswa lanmò. Men refòm yo mete peyi a devan yon chwa difisil:
- Opsyon A : Priyorite rapidite. Trete plis dosye, men ak risk pou kèk ka lejitim tonbe nan fant yo.
- Opsyon B : Priyorite pridan. Pran tan pou chak ka, men ak risk pou sistèm nan bloke nèt. Reyalite a pa oblije chwazi youn oswa lòt. Se jwenn yon twazyèm wout: rapidite ak rigè. Akselere san prese. Jere san neglije.
Yon kesyon ki pa gen fwontyè
Sa k ap pase nan Kanada pa izole. Nan yon mond kote 117 milyon moun deplase fòseman (dapre UNHCR), tout peyi rich yo ap chèche repons menm kesyon an. Kijan pou nou kontwole mouvman moun san nou pa vire do bay moun ki bezwen pwoteksyon? Repons lan pa nan fèmen pòt yo. Li nan kreye chemen legal, solid, ak dirab. Li nan adrese kòz kriz yo, pa senpleman senptom yo.
Pou konklizyon: Moun anvan chif yo
Refòm azil Kanada a ka vin swa yon modèl pou swiv, swa yon avètisman pou evite. Pou Ayisyen yo, sa ap jwe nan detay yo. Yon fòm ki mal ranpli, yon entèvyou ki fèt nan prese, yon prèv ki pa resevwa konsiderasyon. Ti detay sa yo ka deside si yon fanmi jwenn refij oswa si fòk li retounen nan danje. Pou Kanada, tès la pa mezire kapasite teknik li. Se volonte politik li. Èske peyi a ap chwazi vin pi rapid, oswa vin pi jis? Èske li ap mezire siksè pa kantite dosye trete, oswa pa kantite lavi sove?
Nan fen jounen an, azil la pa reprezante yon « pwoblèm » pou rezoud. Se yon pwomès pou kenbe. Pwomès ke lè yon moun frape nan pòt ou epi li di: « Mwen pè, mwen an danje, » repons lan pa dwe janm se: « Tann, nou gen twòp travay. » Repons lan dwe se: « Antre. Nou la pou nou pwoteje w. »
Peterson Paris
Sous ak referans
https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship.html IRCC – Asylum claims statistics Immigration and Refugee Board of Canada – Decision data UNHCR – Global Trends: Forced Displacement Immigration and Refugee Protection Act (Lwa sou Pwoteksyon Refijye) (ralfendeck25)