Demann padon Pap Leon XIV pou patisipasyon oswa konplisite Legliz Katolik nan sistèm esklavaj la reprezante yon moman enpòtan nan refleksyon istorik sou youn nan pi gwo trajedi limanite. Pandan plizyè syèk, plizyè milyon Afriken te depòte, vann, eksplwate epi prive de dwa fondamantal yo nan kad komès transatlantik esklav la. Nan kontèks sa a, kesyon ki poze jodi a pa sèlman kesyon padon, men kesyon verite, memwa ak jistis.
Pou anpil moun, espesyalman nan peyi tankou Ayiti, kesyon an depase yon senp deklarasyon moral. Li envite nou reflechi sou relasyon ant enstitisyon relijye yo, pouvwa kolonyal yo, ak rezistans pèp ki te sibi esklavaj la. Li mande tou pou nou egzamine siyifikasyon Revolisyon Ayisyèn nan, ki rete youn nan pi gwo evènman liberasyon nan listwa modèn.
Padon Pap la kapab yon etap enpòtan. Men kesyon ki rete se: ki relasyon ki egziste ant yon demann padon nan 21yèm syèk la ak batay moun ki te kraze chenn esklavaj yo depi plis pase de syèk?
Legliz Katolik la ak kesyon esklavaj la: yon istwa konplèks
Li enpòtan pou evite ni demonizasyon ni idealizasyon. Pandan listwa, Legliz Katolik la pa t yon reyalite inifòm. Gen kèk manm Legliz la ki te patisipe nan sistèm esklavaj la, pandan lòt yo te denonse abi yo.
Nan epòk kolonyal la, anpil evèk, kongregasyon relijye ak enstitisyon eklezyastik te viv nan menm sistèm sosyal ak ekonomik ki te baze sou esklavaj la. Nan kèk ka, yo te benefisye de sistèm sa a oswa yo pa t opoze avè l avèk ase fòs.
An menm tan, gen figi relijye ki te denonse mechanste kolonizasyon an. Bartolomé de las Casas rete youn nan egzanp ki pi souvan site. Li te defann dwa pèp endijèn yo kont abi kolon yo. Men, listwa montre tou ke nan premye refleksyon li yo, li te sipòte lide itilize travay Afriken olye de travay Endyen yo, yon pozisyon li pral regrèt epi abandone pita.
Kontradiksyon sa yo montre kijan kesyon esklavaj la pa t sèlman yon kesyon kèk moun malonèt. Se te yon sistèm mondyal kote relijyon, ekonomi, politik ak ideyoloji te melanje ansanm.
Se poutèt sa, lè yon Pap mande padon jodi a, kesyon an pa sèlman sou kèk erè endividyèl. Li konsène kapasite yon enstitisyon pou rekonèt responsablite istorik li.
Kòd Nwa a ak kontradiksyon moral esklavaj la
Kòd Nwa 1685 la se youn nan dokiman ki pi souvan site lè yo pale de relasyon ant kolonyalis, relijyon ak esklavaj. Tèks sa a te òganize lavi esklav yo nan koloni franse yo.
Yon nan pi gwo kontradiksyon Kòd Nwa a se ke li rekonèt esklav yo kòm moun ki gen nanm epi ki dwe resevwa batèm kretyen, pandan li retire prèske tout dwa sivil ak politik yo.
Sa kreye yon kesyon moral fondamantal:
Kijan yon moun kapab gen yon nanm, men li pa gen libète?
Kontradiksyon sa a te vin tounen youn nan feblès prensipal sistèm esklavaj la. Paske depi ou rekonèt limanite yon moun, li vin difisil pou jistifye dominasyon total sou li.
Nan sans sa a, kestyon relijyon an vin tounen yon kestyon moral ki depase kad Legliz la sèlman. Li poze kestyon sou tout sosyete ki te benefisye de esklavaj pandan yo t ap pale de diyite moun.
Revolisyon Ayisyèn nan: pi gwo repons kont esklavaj
Si padon Pap la reprezante yon zak memwa, Revolisyon Ayisyen nan reprezante yon zak liberasyon.
An 1791, esklav Sen Domeng yo leve kont sistèm ki t ap eksplwate yo. Apre plizyè ane lagè, yo rive kraze youn nan koloni ki te pi rich nan mond lan. Rezilta final la se te endepandans Ayiti an 1804.
Sa ki fè Revolisyon Ayisyèn nan ekstraòdinè se ke li pa t sèlman yon lagè politik. Se te yon defi filozofik kont tout lide ki t ap sèvi pou jistifye esklavaj la.
Pandan plizyè syèk, anpil moun te pretann ke esklav yo pa t kapab dirije tèt yo, òganize yon sosyete oswa egzèse sitwayènte.
Ayiti te pwouve kontrè a.
Lè yon pèp ki te konsidere kòm « byen mobil » rive bati yon leta endepandan, kesyon an vin klè: si moun sa yo te kapab kreye yon nasyon, kijan yo te kapab pretann yo pa t moun? Se rezon sa a ki fè Revolisyon Ayisyèn nan te kreye anpil laperèz nan mond esklavajis la.
Izolasyon Ayiti ak kestyon jistis istorik
Apre 1804, Ayiti pa t jwenn menm tretman ak lòt peyi ki te pran endepandans yo.
Peyi a te fè fas ak izolasyon diplomatik, presyon ekonomik ak gwo difikilte entènasyonal. Dèt Frans te enpoze an 1825 la rete youn nan kestyon ki plis make memwa istorik ayisyèn nan. Pou anpil entelektyèl ak istoryen, kestyon sa a rete lye ak kestyon reparasyon ak jistis istorik.
Se pa sèlman kesyon lajan. Se kesyon rekonesans.
Lè yon sosyete rekonèt ke yon enjistis te fèt, kesyon ki vini apre a se toujou: ki jan nou repare konsekans li yo?
Jiska jounen jodi a, kesyon sa a rete ouvè.
Ki valè yon demann padon genyen?
Gen moun ki konsidere demann padon Pap la kòm yon jès senbolik ki rive twò ta.Gen lòt ki wè li kòm yon etap nesesè paske okenn rekonsilyasyon pa posib san rekonesans verite a. Tout pozisyon sa yo gen valè.Yon demann padon pa efase istwa. Li pa fè disparèt soufrans moun ki te viv esklavaj la. Li pa retounen lavi moun ki te mouri anba chenn yo. Men li kapab kreye yon espas kote verite istorik la jwenn plis plas nan konsyans kolektif la. Padon pa ranplase jistis. Men san rekonesans erè yo, jistis vin pi difisil toujou.
Ant padon ak liberasyon
Gen yon diferans fondamantal ant sa Pap Leon XIV fè jodi a ak sa esklav yo te fè an Ayiti an 1804. Pap la ap rekonèt yon erè istorik. Ayiti te kraze sistèm nan. Youn se yon zak memwa. Lòt la se yon zak liberasyon.
Sepandan, reyalite sa yo pa nesesèman opoze. Okontrè, yo ka konplete youn lòt. Liberasyon Ayiti a montre ke diyite moun pa ka rete anba chenn pou tout tan. Demann padon Pap la montre ke menm enstitisyon ki te fè erè kapab rive rekonèt fot yo.
Vrè kesyon an se pa sèlman si yo mande padon. Vrè, kesyon an se sa sosyete yo pral fè apre padon an.
Si demann padon an mennen nan plis rechèch istorik, plis edikasyon, plis solidarite ak plis refleksyon sou kesyon reparasyon ak jistis, li ka genyen yon valè reyèl.
Men si li rete sèlman yon deklarasyon san konsekans, anpil moun ap kontinye wè li kòm yon jès senbolik ki pa ase.
Pou Ayiti, leson an rete menm jan an depi 1804: libète pa t soti nan favè pèsonn; li te soti nan kouraj moun ki te refize viv anba chenn. E petèt se la pi gwo leson listwa a ye: padon ka ouvri pòt la pou rekonsilyasyon, men se verite ak jistis ki bay li sans.